Escola Livre

Lokatie: Riacho das Ostras - Deelstaat Bahia

Historie

In de nacht van 5 december 1987 bezette een grote groep landlozen een braakliggend terrein in het zuiden van de staat Bahia. Ze noemden hun acampamento " Riacho das Ostras" ("Het beekje van de Oesters"). De groep bestond op dat moment uit 87 gezinnen. Ze namen wat huisraad, gereedschap en het beetje kleding dat ze bezaten mee. In het gebied dat ze bezetten, waren toen nog gedeeltes bebost. Op de kale stukken grond bouwden ze met takken en stukken landbouwplastic schamele tenten om in te kunnen wonen. Ze werden gedreven door de hoop ooit eigenaar van een stuk eigen grond te worden, zodat ze weer gewassen konden verbouwen en ook wat vee konden gaan houden. De droom naar een onafhankelijk bestaan hield hen in deze barre tijden op de been.

Omstandigheden

De zeer bescheiden inkomsten bestonden in die beginperiode uit daglonen. Enkele mannen en vrouwen uit de groep hadden nog werk op boerderijen of in de stadjes in de omgeving. Maar omdat dat weinig opbracht en het reizen naar de stad moeilijk was vanwege de afwezigheid van enige bestrating, richtten ze zich in nood op het kappen van de laatste bomen en het verbranden van begroeiing om maniok en bonen te kunnen verbouwen. Maar ook arme mensen van buiten en handelaren kapten bomen. Het hout werd verkocht tegen veel te lage prijzen en de grond raakte uitgeput. Door deze wanhopige situatie verdween nog eens zoveel van het oorspronkelijke bos (het Mata Atlântica ) dat er tien jaar later zowel op de landbezetting als in de wijde omgeving alleen nog maar stronken en zwarte staken of volkomen kaal terrein te zien waren. Later, toen ze niet meer het risico liepen om door politie of leger van de grond verdreven te worden, bouwden de bewoners hutten van stro en modder.

Een lange weg

Na vijf jaar strijd werd eindelijk het eigendomsrecht erkend. Dat kan in Brazilië omdat de grond ongebruikt was en de staat in zulke gevallen de grond kan kopen en in bruikleen geven aan degenen die hem bewerken. Door zo'n erkenning wordt een acampamento in het vervolg een assentamento genoemd. De bewoners konden nu eindelijk het land verder in cultuur brengen en een begin maken met de herbebossing en het planten van fruitbomen. Ondanks vele tegenslagen lukte het hen om tenminste in hun eerste levensbehoeften te voorzien. Maar hun leven bleef moeilijk. Slechte watervoorziening, geen riolering, onderlinge conflicten, geen medische zorg in de buurt en gebrekkig onderwijs in veel te kleine klaslokaaltjes. Veel kinderen gingen niet naar school omdat ze niet gemotiveerd waren, of omdat ze vaak ziek werden. Bovendien werkten de oudere kinderen heel vaak mee op het bedrijfje van hun ouders. Voor hen lijkt dat een vrij natuurlijke zaak en dat doen ze vaak liever dan dat ze zich vervelen in de saaie lessen in de klas. Regelmatig was er niet eens les, omdat de onderwijzers het gebied niet konden bereiken vanwege zware regenval, waardoor de enige toegangsweg, een zandweg, totaal onbegaanbaar werd. Bovendien lag het schoolgebouwtje voor sommige kinderen veel te ver weg waardoor ze veel te lang van huis waren zonder eten. En van de geplande schoolmaaltijden tussen de middag kwam door gebrek aan middelen niets terecht. Van de vier onderwijzers was er maar één gediplomeerd, de andere drie hadden zelf maar net een paar jaar basisonderwijs gehad. En de situatie van de schooltjes was voor de onderwijzers, die zwaar onderbetaald werden, ook niet best. Er waren twee klaslokaaltjes, waar alle leeftijden door elkaar les hadden, ook de kleuters. Het was dus zeer moeilijk om elke leerling op zijn eigen niveau te begeleiden.

Partner

Toch was er hoop. In 1995 heeft de idealistische, maar zeker ook professionele organisatie, "Terra Viva " zich, samen met enkele andere organisaties uit de omgeving, over hen ontfermd. In Riacho das Ostras hielpen zij de infrastructuur, zoals de hutten, te verbeteren. "Terra Viva " begon ook landbouwkundige adviezen te geven en verzorgde materialen om de kwaliteit van werk en opbrengst in Riacho te vergroten. Ze adviseerde de boeren, die dat wilden, om hun land op een ecologische manier te bewerken. Zo zouden ze meer opbrengst kunnen krijgen en werd tegelijk de groei van het bos beetje bij beetje hersteld. Het gevolg is de verbetering van de bodem en het herstel van de fauna op een deel van de assentamento . De bewoners staan nog maar aan het begin van dit proces en er zijn nog heel wat moeilijkheden te overwinnen.

In 1997 heeft Pequeno samen met een andere organisatie een tweede schoolgebouwtje laten neerzetten, dat tegelijk dient als gemeenschaps- en vergaderruimte. Omdat er al een kleine gemeenschappelijke ruimte was die veel te ver weg lag voor een aantal bewoners, werd het nieuwe gebouwtje gepland aan het andere eind van de assentamento . Ook is daar een verblijf voor de onderwijzers ingericht. Die kunnen daar dan overnachten waardoor ze niet steeds in onzekere weersomstandigheden hoeven reizen. Bovendien groeit daadoor ook de betrokkenheid met de gemeenschap.

"Terra Viva "   doet dit werk in het hele uiterste zuiden van de staat Bahia, zowel voor andere assentamentos en acampamentos als voor kleine boeren en ook in de nabijgelegen dorpen van de Pataxó-indianen. "Terra Viva " heeft, behalve bij Pequeno ook steun gezocht in Nederland bij enkele grote ontwikkeIingsorganisaties . Tot op heden is op deze verzoeken, ook na herhaalde bemiddeling van Stichting Pequeno, geen enkele reactie ontvangen.

Definitie Project

Ondanks deze verbeteringen bleef de kwaliteit van het (formele) onderwijs slecht. De lessen sloten niet aan bij de belevingswereld en de dagelijkse realiteit van de kinderen. De medewerkers van "Terra Viva " zochten naar mogelijkheden om de leerlingen beter te motiveren, zodat ze meer naar school zouden komen. Ook de ouders moesten daaraan meewerken. Maar het bleek niet zo gemakkelijk om die te overtuigen van het nut van onderwijs. Dat is wel begrijpelijk. Omdat ze van heel weinig rond moeten komen, besteden ze alle aandacht aan overleven en is onderwijs een luxe. En als kinderen in die sfeer opgroeien gaan ze vanzelf niet zo gemakkelijk naar school. Bovendien begrijpen ze de abstracte onderwerpen die ze op school moeten leren niet omdat hun dagelijkse omgeving er totaal anders uitziet. Stel je bijvoorbeeld voor dat ze je leren wat een vliegtuig is als je nog nooit een vliegtuig hebt gezien. Of dat je moet leren rekenen terwijl er thuis of daarbuiten niets valt op te tellen of te vermenigvuldigen. Bovendien zijn je ouders helemaal nooit naar school geweest of hooguit een of twee jaar.

In deze sfeer ontstond het idee van de Escola Livre, de Vrije School, niet echt vergelijkbaar met wat wij in Nederland de Vrije School noemen. Toch is er wel een belangrijke overeenkomst. In de Escola Livre wil men proberen om de kinderen te laten werken vanuit hun eigen vermogens en creativiteit en niet vanuit de abstracte en veel te hoog gegrepen leerstof uit de boeken.

Na veel overleg en een derde bezoek aan Riacho das Ostras besloten we om dit initiatief voor meerdere jaren te gaan steunen en mee te denken in de opbouw. Een voorwaarde was dat deze school aansloot bij de gewone school en dat er overleg zou zijn zowel met de ouders als met de onderwijzers. Dat overleg ging in het begin heel moeizaam. Zoals gezegd, niemand begreep wat ze ermee te winnen hadden en er moest dus steeds maar worden uitgelegd wat de bedoeling was. Vooral wilden de medewerkers van "Terra Viva " dat de gemeenschap zelf meedacht en verantwoordelijkheid nam voor de invulling van de activiteiten. Dat sommigen dat niet wilden en zelfs tegenwerkten was niet erg opwekkend. Maar in de realiteit van Brazilië moet je constant met tegenslagen rekening houden. Als mensen eeuwenlang in een patroon van afhankelijkheid en gedwongen passiviteit hebben geleefd, dan verander je dat niet in een of twee jaar.

Als je wilt weten hoe de eerste bijeenkomsten en de eerste lessen werkelijk verliepen, zie dan de gedetailleerde beschrijvingen onder Verslagen van Pequeno-partners. Je leert dan beter begrijpen hoe de deelnemers met elkaar communiceren en ook waarom het zo moeilijk is om in de primitieve situatie van " Riacho das Ostras" mensen op hun verantwoordelijkheden aan te spreken.

Projectverloop

Heel langzaam begon de Escola Livre wortel te schieten en eind 2001 ontstonden de eerste activiteiten. Er werden twee bewoners van de assentamento aangesteld, die fungeerden als begeleiders voor de concrete dagelijkse ondersteuning en om de motivatie levend te houden. Geleidelijk begonnen ook ouders zich aan te bieden om mee te werken. Een paar kinderen kwamen met ideeën voor de invulling van de Escola Livre. In de Verslagen van Pequeno-partners zul je zien dat sommige van die ideeën wel erg hoog gegrepen waren.

Een zeer interessant moment was dat leerlingen van de pedagogische opleiding uit de stad ook een paar keer naar de assentamento kwamen om aan activiteiten mee te doen in het kader van hun studie. Dat was voor hen erg ongebruikelijk want gewoonlijk komen ze niet in dergelijke primitieve situaties. Ze nodigden ouders en kinderen ook uit om een kijkje te komen nemen op de universiteit en om te praten over hoe de Escola Livre eruit zou kunnen gaan zien.

Wij blijven de Escola Livre voorlopig volgen en steunen, maar we zijn ook zeer geïnteresseerd hoe de assentamento zich zal gaan ontwikkelen. Want ook op landbouwgebied en in de leefsituatie van de gezinnen is er nog heel wat te overwinnen. Zelfs al bestaat Riacho das Ostras nu officieel als gemeenschap tien jaar, toch moet je de ontwikkeling ervan niet idealiseren. De overheid heeft de assentamento wel erkend, maar vindt deze toch niet zo belangrijk om investeerders aan te trekken. Die zijn meer geïnteresserd in "lucratievere industrie- en landbouwgebieden". Er is wel veel steun geweest van Braziliaanse verzetsorganisaties zoals de Beweging van Landlozen, die echter niet achter de ecologische methoden stonden, maar een deel van de bewoners stimuleerden om van het vroegere bos weilanden te maken. Verder was er veel steun van de lokale vakbond en van organisaties die geïnteresseerd zijn in ecologische landbouw. Inmiddels wonen er 115 gezinnen op het terrein. Er lijkt ruimte genoeg, maar de grond is nog voor een groot deel onvruchtbaar.   De assentamento zal zich als gemeenschap wel verder moeten ontwikkelen om te kunnen overleven en dus ook om de Escola Livre een blijvende toekomst te geven.