Mythen over Brazilië

Brazilië is een groot land, in omvang het vijfde land ter wereld, niet veel kleiner dan Europa. Het land is onderverdeeld in een aantal staten, maar er zijn geen werkelijke grenzen. Er wordt overal dezelfde taal, Portugees, gesproken. Europa daarentegen omvat enkele tientallen landen waar zeer uiteenlopende talen worden gesproken. Al die Europese landen bezitten stuk voor stuk hun eigen cultuur, onderverdeeld in oneindig veel subculturen. Maar ook al vormt Brazilië als land één geheel, dan kan men, net zomin als over Europa, zeggen dat het een culturele, sociale en politieke eenheid is. En toch zijn veel ideeën die in het buitenland over Brazilië bestaan, meestal gebaseerd op een aantal voor de hand liggende clichés.

De oorsprong

De afkomst van de Braziliaanse bevolking begint al bij haar allereerste bewoners, de indianen. Deze inheemse volkeren bestonden uit vele etnische stammen. Elke stam sprak zijn eigen taal en had zijn eigen cultuur. Door de uitroeiing en de gedeeltelijke integratie van deze oorspronkelijke bewoners worden relatief nog maar weinig indianentalen gesproken en zijn vele culturele gewoontes uit de Braziliaanse samenleving verdwenen. Nog een betrekkelijk klein aantal stammen proberen met man en macht de oorspronkelijke cultuur te behouden door deze over te dragen aan hun nakomelingen.
Sinds de ontdekking door de Portugezen emigreerden allerlei andere nationaliteiten naar Brazilië. Dit gebeurde vooral na de afschaffing van de slavenhandel in 1850 en vanaf de opkomst van de koffieteelt.
In 1808 woonden in Brazilië naar schatting 500.000 Indianen, 2 miljoen negers, 300.000 halfbloeden en 1,2 miljoen blanken. De immigratiegolven in de jaren na 1850, tot aan het einde van de twintigste eeuw brachten nog meer mensen van over de hele wereld naar het land van beloften. Behalve Portugezen zochten o.a. ook Italianen, Spanjaarden, Duitsers, Japanners en Oost-Europeanen er een nieuw bestaan. Op verschillende plaatsen in het land vormden zich gemeenschappen van dezelfde nationaliteit. Daar werden de culturele gewoonten uit het land van herkomst nog lange tijd in ere gehouden. Naarmate de tijd verstreek en nieuwe generaties in Brazilië werden geboren en opgroeiden werd het voor veel groeperingen steeds moeilijker om hun cultuur te behouden. Uiteindelijk is er een mengeling van al die culturen ontstaan in het wonderlijke geheel dat Brazilië heet.

Het "valse" imago

Lang geleden ontstonden mythes door mondelinge overdracht. Tegenwoordig hebben wij de beschikking over de meest moderne communicatiemiddelen. Dit heeft er echter nog niet toe geleid dat de behoefte aan mythes is afgenomen. Misschien leiden de snelle en oppervlakkige informatiekanalen juist wel tot een groter verlangen naar dromen over verre oorden, waar het leven nog steeds is zoals het eeuwen geleden was. Maar juist nu de wereld zo klein geworden is en landen afhankelijker van elkaar zijn dan ooit, is de noodzaak tot wezenlijke kennis van elkaars levensstijl zo groot. Maar er is geen tijd. Er is teveel nieuws. Er zijn prioriteiten. Wat weten we van de duizenden plaatsen, ver van de centra van modetrends en buitenlandse invloed, waar het leven zich in een heel ander tempo afspeelt?

Ondanks de historische veelvormigheid van Brazilië is er een eenzijdig beeld ontstaan. Van daaruit wordt ons vaak het idee gegeven van een land waar altijd de zon schijnt en waar de meeste bewoners "mooi" en onafgebroken vol levensvreugde zijn. Volgens de informatie die in Europa doordringt, lijkt het alsof alle vrouwen die aan het Carnaval van Rio deelnemen of op de stranden van Copacabana en Ipanema flaneren, sexy zijn. Voetbal is de nationale sport, waarbij het hele land op zijn kop staat bij een belangrijke wedstrijd. In de metropolen, Rio de Janeiro en São Paulo zwerven overal straatkinderen rond en het geweld in de krottenwijken is schering en inslag. De herhaalde reportages over Brazilië komen nooit veel verder dan een bevestiging van dit sensationele beeld, waar alleen de gevolgen van de ellende worden benadrukt en niet de oorzaken. En door voortdurend één facet van de levenskracht van een heel volk te belichten, worden uiteindelijk de grote problemen, waardoor het land wordt geteisterd, gebagatelliseerd.
Het is begrijpelijk dat de gemiddelde toerist niets anders wil dan genieten van de prachtige exotische stranden met als spannend uitstapje een toer door de favelas (sloppenwijken) van Rio de Janeiro . En natuurlijk zijn er voor de avontuurlijke reiziger prachtige natuurgebieden te ontdekken in het " wildlife " van de Pantanal of de Amazone.
Toch vormen al deze stigma's maar een klein deel van wat er zich in dit immense land afspeelt. Het is merkwaardig dat omvangrijke problemen als de sociale tegenstellingen, de strijd om het recht op grond, de desastreuze afbraak van het milieu en de diepgewortelde corruptie te weinig belicht worden. Natuurlijk kunnen de meer geïnteresseerden in kwaliteitskranten, in de literatuur of via een aantal belangrijke documentaires en speelfilms, diepgaande bespiegelingen vinden die getuigen van een grote genegenheid voor het fascinerende land en zijn bevolking. En de vele Brazilianen, die zich in de meest afgelegen gebieden dag en nacht inzetten voor de arme bevolkingsgroepen, zien het dan ook als hun taak om een genuanceerder beeld van hun land over te brengen. Een beeld, dat een balans zoekt tussen de schoonheid en de schaduwen van een werelddeel met zo'n bijzondere en bewogen geschiedenis.

Het is belangrijk voor de aanpak van de problemen in dit "werelddeel" dat het grote publiek ook de andere kanten van deze samenleving leert kennen. Wat moeten al die mensen in afgelegen gebieden, die hun kinderen soms moeten voeden met cactussen, met ons exotisme? Al die miljoenen mensen die ver van Ipanema en Copacabana op het dorre platteland wonen, zullen nooit feestend op de boulevard dansen. De berooide boeren die van hun land verdreven zijn en alleen nog maar naar de stad kunnen trekken, moeten 16 uur per dag werken om een minimum inkomen bij elkaar te schrapen. Zouden de jonge prostituees, die in stoffige binnenlandse stadjes gedwongen zijn om hun lichaam te verkopen voor voedsel, drugs of drank, zich zo sensueel voelen als wij buitenstaanders zo graag willen geloven?

Wederzijds onbegrip

Een van de oorzaken van de eenzijdige inkleuring over Brazilië is waarschijnlijk het feit dat het publiek voor een groot deel geïnformeerd wordt door de media en via de folders uit de reiswereld.
Tegelijkertijd doet zich ook een omgekeerde mythevorming voor. Ook de Brazilianen hebben een bevooroordeeld beeld van de Nederlandse volksaard. Buiten de miljoenen Brazilianen die nooit van Nederland gehoord hebben, bestaat er onder degenen die ons land wel kennen, het hardnekkige oordeel dat Nederlanders "koud" en nuchter zijn. Hier wordt uiterlijke en innerlijke gevoeligheid met elkaar verward en vervolgens tot model verheven. Zij vinden hun eigen volk veel warmer en vol passie. Ongetwijfeld zit er een kern van waarheid in deze beeldvorming. Nederlanders kunnen inderdaad erg afstandelijk lijken. Dit komt ook doordat ze vaak eerlijker zijn in hun uitingen. Ze zijn kritischer en komen meer voor hun rechten op. De directe manier waarop ze dit uiten kan voor een Braziliaan erg schokkend zijn. Er worden geen doekjes om gewonden. En dat is juist waar men in de Braziliaanse cultuur heel goed in is. Het niet zeggen waar het op staat lijkt heel vriendelijk, maar er wordt ook veel mee verborgen gehouden. Dat ervaren veel Nederlanders dan weer als hypocriet, omdat mensen nooit zeggen wat ze denken. In Brazilië kan men soms zeer verontwaardigd reageren als je hem of haar rechtstreeks op een fout wijst. Zeker in het bijzijn van derden. Men zal zich met hand en tand verdedigen. Zelfs als die fout aantoonbaar is, zal men toch de waarheid dusdanig verfraaien om zichzelf schoon te praten. Pas als je dieper gaat, ontdek je dat het zichtbare iets heel anders is dan wat zich van binnen afspeelt. Dit gebeurt zowel op het persoonlijke vlak als op maatschappelijk niveau. Daaraan zijn allerlei sociale codes verbonden. De reden hiervoor ligt ergens tussen gezichtsverlies, discretie en het feit dat men binnen de marges toch wel doet wat men wil. Dit is ook een duidelijk gevolg van de slavernij en de dictatuur, waarbij allerlei ondergrondse methodes zijn ontstaan om toch te doen wat eigenlijk verboden was. Daarin zit een wezenlijk verschil met de Nederlandse cultuur, waar alles gezien mag, of soms zelfs moet, worden. Achter de schijnbare kilte van de Nederlander zit een overvloed aan emoties, die vaak uitgebreid worden gepsychologiseerd. Dat is in de Braziliaanse cultuur een tot voor kort onbekend verschijnsel. Maar sinds de groeiende invloed uit de Verenigde Staten stijgt ook in de Braziliaanse steden het bezoek aan de therapeut en de verkoop van esoterische boeken, waarin de gevluchte plattelandsbewoner naarstig op zoek is naar zijn identiteit.

De Braziliaanse schrijfster, Susana Dobrinsky, bestudeerde de cultuurschok die Brazilianen in het buitenland herhaaldelijk opdoen. Daarbij bekeek ze zeer kritisch het gedrag van haar landgenoten die op reis gaan buiten Brazilië. En ze kwam tot de conclusie dat de extraverte "vrolijkheid" van Brazilianen vaak kan leiden tot problemen. Naar haar mening begrijpen Brazilianen dikwijls niet waarom hun gedrag niet maatgevend is. En dus vinden ze de buitenlanders maar gevoelloos. De onderzoekster pleit voor meer begrip voor verschillen in omgangsvormen en voor enige aanpassing van de zijde van de Brazilianen. Daarmee zouden haar landgenoten niet alleen beter naar hun eigen gedrag kunnen kijken, maar ook op een positieve (en ook zakelijke) manier meer respect krijgen voor gedragscodes van andere volken. Zo zouden ergernissen en misverstanden aan beide zijden kunnen worden voorkomen.

Een voorbeeld van een stigmatiserend persbericht

Tijdens het nieuwsprogramma van een Nederlandse radiozender spreekt een Nederlandse correspondente in Brazilië live een lange impressie in vanuit het "sambaland". Met zwoele stem begint ze met de aankondiging dat Brazilië een "sexland" is, waarbij ze nog extra opmerkt dat de Brazilianen zelfs in het voetbal erotisch zijn. Ze verklaart dit onomstotelijke feit met de opmerking dat de eerste Europeanen, die hier voet aan land zetten, recht in de armen van naakte Indiaanse meisjes liepen. Volgens de journaliste is de tweede oorzaak het feit dat de slavenhouders hun slaven aanmoedigden om zoveel mogelijk vrije seks te hebben, zodat ze zoveel mogelijk kleine slaafjes konden produceren.
Ze interviewt mensen op straat en vraagt hoe vaak ze "het" doen. Vriendelijke, lacherige antwoorden, ook als het condoomgebruik ter sprake komt. Volgens de verslaggeefster wordt er op de terrasjes van Copacabana aan de lopende band versierd onder het genot van een biertje. Op een barbecue interviewt ze een meisje van zeven. Ze vraagt opdringerig aan het kind of ze al iets van seks weet. "Nee", zegt het kind verlegen. Waarop de journaliste in extase uitbarst. "Zie je wel, zelfs de kleine meisjes zijn hier al echt vrouw!" roept ze uit.

Tropische stranden en de rol van seks en liefde

Voor de arme Braziliaanse bevolking is het strand de plaats bij uitstek voor ontmoetingen. Daar zijn ze voor even bevrijd van hun dagelijkse zorgen. En een bezoek aan het strand kost niets, dus het is voor alle rangen en standen bereikbaar. In de kleine " barracas " wordt naar muziek geluisterd, gedronken en inderdaad ook geflirt. Maar daarin is Brazilië absoluut geen uitzondering. Er zijn allerlei tegenstrijdigheden te ontdekken in die zogenaamde seksuele vrijheid. Op een bepaalde manier zijn Brazilianen tamelijk preuts. Topless baden aan de stranden van Rio is nog steeds niet echt geaccepteerd. Gemengde sauna's zal men er nauwelijks aantreffen. De love-motels , waar paartjes een uurtje of meer kunnen doorbrengen, zijn alom bekend. Iedereen weet dat er behalve echtparen, die samen met de hele familie zó klein en armoedig behuisd zijn, dat ze nooit alleen kunnen zijn, ook stelletjes komen die vreemd gaan. Maar de motels zijn met hoge dichte muren afgeschermd om discretie van de bezoekers te waarborgen.
Nog een groot taboe is homoseksualiteit. Zeker buiten de grote steden zullen homoseksuelen hun geaardheid verzwijgen om spot of uitstoting te voorkomen. Daarom verlaten velen van hen de dorpen of provinciesteden waar ze hun gevoelens moeten onderdrukken om te overleven. Een tussenoplossing is de travestie. Er zijn mannen die zich "artiest" noemen en optreden, zowel om aan de kost te komen als om hun behoefte tot anders zijn op een min of meer legale manier te beleven. Het is duidelijk dat er verschil is tussen stad en platteland op het gebied van seksuele vrijheden. Wat in Europa gezien wordt als preutsheid, is een preutsheid die in de ver afgelegen kleine steden en dorpen misschien ook als een natuurlijke schaamte of een functionele bescherming dient.
De dagelijkse novelas , de Braziliaanse televisie-soaps, zorgen ervoor dat er een collectief romantisch beeld is ontstaan over de perfecte liefde. Het beschrijft meestal een liefde die misschien wel tientallen afleveringen lang wordt verstoord door een aantal zeer kwaadaardige personages. Maar op de achtergrond speelt toch altijd het collectieve ideaal, dat de geliefden "voor altijd" bij elkaar zullen blijven. Ook dit bijna religieuze beeld van een relatie die eigenlijk altijd moet eindigen met een huwelijk is in strijd met de karakterisering van de flirtende bevolking. Dat wil niet zeggen dat die prins op het witte paard altijd een rijke lieve man zal zijn en dat prinsesje nooit een jaloerse feeks. Het beeld werkt een soort conservatisme in de hand dat andere relaties dan het huwelijk eigenlijk niet "toestaat". Daarentegen wemelt het in de dagelijkse hardheid van het bestaan van de gebroken gezinnen met alle gevolgen van dien.
In contrast met de preutsheid schromen de wereldberoemde halfnaakte vrouwen niet om zichzelf tijdens het carnaval van Rio in alle openheid te tonen.
Als extreme tegenhanger leken de, tot voor kort, onder de jongeren gehouden feesten, de zogenaamde bailes funk, een daad van verzet tegen de beschermde romantiek. Op deze feesten werd door minderjarigen anoniem en vaak zonder bescherming groepsseks bedreven. Dit riep in de samenleving een grote controverse op met als gevolg dat deze "feesten" dan ook werden verboden.

Door al deze (in onze ogen) tegenstrijdigheden blijkt des temeer hoe moeilijk het is om een andere cultuur werkelijk te doorgronden. Misschien is de basis van de ontstane mythe wel een misverstand over het verschil tussen sensualiteit en seksualiteit. Het is waar dat veel Brazilianen ontzettend innemend en complimenteus kunnen zijn en dat ze elkaar makkelijk aanraken. " Abraço " is een veelgebruikte uitdrukking bij een afscheid na een bezoek, na een telefoongesprek of aan het einde van een brief. Het betekent letterlijk "omhelzing", maar bedoeld is meestal toch een stevige handdruk, een symbolische omhelzing of soms ook een kameraadschappelijke knuffel. De betekenis van de, soms schijnbare hartelijkheid van Brazilianen, kan volkomen verwateren als je weet dat de grootste oplichters hun slachtoffers of hun rivalen ook op deze zeer charmante wijze benaderen. De vraag " tudo bem ?" ("alles goed"?) kan net zo goed verachting verbergen als een werkelijke belangstelling. Grote bedriegers, in bijv. de Braziliaanse politiek, kunnen uiterst charmante persoonlijkheden zijn, die met hun "typisch Braziliaanse" omgangsvormen de harten (en de portemonnee) van miljoenen kiezers weten te stelen.

Een breder perspectief

Al deze vormen van gebrek aan kennis van elkaars culturen hebben in alle tijden en werelddelen al geleid tot enorme conflicten. Uiteindelijk zijn grenzen van cultuurgebieden met een zekere willekeur ontstaan vanuit een natuurlijke of kunstmatige samensmelting (of scheiding) van meerdere etnische en/of culturele gemeenschappen. Want wat is in hemelsnaam een Bosniër of een Serviër? Hoe is het nu mogelijk om elke individuele Palestijn of Jood dezelfde karaktereigenschappen toe te dichten? En van wanneer stammen deze indelingen in groepen? Hoe lang moet iemand ergens wonen om werkelijk tot dat land en die cultuur te behoren? Natuurlijk zijn er kenmerken die volkeren gemeenschappelijk hebben, maar daaraan mag je nooit de vele uitzonderingen afmeten. Zelfs in een klein land als Nederland vind je regionale verschillen, die tot conflicten kunnen leiden, maar ook tot een inspirerende samenwerking. En in Brazilië zijn nog veel meer diepgaande economische, geografische en historische verschillen, waaruit naast sociale ongelijkheid en conflicten ook vruchtbare samenwerkingsverbanden zijn ontstaan. Zoals in zovele landen hebben ook in Brazilië machthebbende politici de minderheden zodanig gestigmatiseerd dat de rest van hun eigen bevolking zich liet indoctrineren en inderdaad die bevooroordeelde groepen ging afwijzen. Maar toch is er een hele sterke basisbeweging ontstaan die zijn krachten weet te bundelen om deze verdeel- en heerspolitiek niet te laten escaleren. Natuurlijk komt ook in Brazilië discriminatie en uitsluiting van de armen op grote schaal voor. Maar toch is het een land, waar de potentie aanwezig is om een brug te slaan tussen het behouden van de eigen culturele waarden met de daarbijbehorende, nog overgebleven, natuurlijke hulpbronnen en de uitwisseling met de rest van de wereld. De ontvankelijkheid van een groot deel van de bevolking zou, mits op een goede manier ingezet, kunnen leiden tot een bewustzijn, waarbij het besef kan doordringen dat men een wereldburger is en niet alleen Braziliaan. En dan zou in dat werelddeel wel eens de kiem kunnen liggen voor een nieuwe wereldvrede.

Bronnen :

Geografia do Brasil , Marcos de Amorim Coelho, Editora Moderna, São Paulo

Land und Leute, Brasilien , Cornelia von Schelling-Sprengel, Polyglott Verlag, München

Susana Dobrinsky, Brazilië