Stageverslag 'Escola Livre'

Carolina, Deise, Neide en Sarita studeren didactiek aan de universiteit van Teixeira de Freitas, een stad in het zuiden van de staat Bahia. Hun lerares Geovanda Batista is tevens de initiator van de Escola Livre in de assentamento "Riacho das Ostras". Geovanda heeft de vier leerlingen een stage-opdracht gegeven, waarbij zij aan de kinderen van de Escola Livre een éénmalige workshop moeten geven met als onderwerp "Recycling".

Hier volgt hun studieverslag:

Op zaterdag 1 december 2001 belde Neide naar de lerares Geovanda. Neide legde aan Geovanda uit dat de weg naar de assentamento erg slecht was door de regen die gedurende de hele week was gevallen. Ook had zij van de onderwijzeres Angélica gehoord dat daardoor de onderwijzeressen van de school geen les hadden kunnen geven. Geovanda was daarentegen heel positief. Ze zei dat de lessen waren afgesproken en dat er geen reden was om niet te gaan. Volgens haar was de toestand van de weg normaal en ze benadrukte dat de coördinatie van de Escola Livre op onze komst wachtte.
In de vroege ochtend van die zaterdag regende het behoorlijk, maar we voelden ons verplicht om te gaan, omdat onze medeleerlingen Neide en Carolina al in Prado, een stadje vlakbij de assentamento, waren.
Op zondag 2 december gingen Deise en Sarita (vergezeld door een paar familieleden) 's ochtends tegen zeven uur op weg naar Prado. Ze kwamen om 8.20 uur bij het huis van collega Angélica aan. Daarna gingen we gezamenlijk verder op weg naar de Escola Livre in de assentamento Riacho das Ostras. Met uitzondering van Angélica, die thuis bleef omdat ze complicaties met haar zwangerschap had.

De reis verliep goed. Eenmaal aangekomen bij het eerste schooltje van de assentamento, bleek de deur op slot te zijn en er was niemand die op ons wachtte. We vroegen informatie aan een man die toevallig voorbijkwam. Hij vertelde ons dat de coördinatrice, Eulália, onverwacht had moeten vertrekken omdat haar moeder ziek was. Niemand in de buurt wist van onze komst. Dus vroegen we of er misschien medewerkers op ons wachtten in het andere schoolgebouwtje op de berg.

Toen we bij het bruggetje aankwamen besloten we om maar even uit te stappen, zodat de auto niet te zwaar beladen zou zijn. Het was daar immers erg modderig en er waren sporen te zien van auto's die al eerder waren weggezakt. Terwijl Ivan (de man van Sarita) de auto door de modderpoel reed, gingen wij te voet verder. Al lopend ontdekten we pas hoe ontzettend diep de modder was. Uiteindelijk raakte de auto door zijn eigen gewicht toch nog vast. Dat was heel vervelend, want we moesten verder omdat we op tijd wilden zijn voor het project.
Het duurde twee uur om de auto uit de modderpoel te trekken. Een paar jongens en mannen die toe stonden te kijken, boden weinig hulp. Tot er een man langs kwam in een bestelauto. Maar terwijl die ons hielp, raakte hij zelf bijna in de modder vast.
Uiteindelijk riep de man van Sarita een paar omstanders om te helpen met het duwen van de auto. Pas na heel wat pogingen lukte het om hem uit de modder te halen.

Na deze tegenslag ontstond er bezorgdheid over de manier waarop we het werk nu moesten realiseren. Dat kwam vooral omdat we in de veronderstelling waren dat de materialen in de andere ruimte van de Escola Livre lagen. En wat we bij ons hadden, was maar weinig. Chico, een medewerker van Terra Viva, bracht ons in gezelschap van Sérgio naar het oude lokaal van de Escola Livre. Ze gaven ons wat materialen. Samen met wat wij al bij ons hadden, bleek dit voldoende om het speelgoed te kunnen maken. Daarna kwam Mevrouw Marinalva die ons tijdens de lessen aan de kinderen assisteerde.
De activiteiten verliepen heel goed. We begonnen de kinderen vol enthousiasme uit te leggen wat we hen wilden leren. En we zeiden dat wij, buiten het maken van de speelgoedjes, ook heel veel van hen zouden kunnen leren. Van oude gebruikte materialen hebben we met de kinderen verschillende voorwerpen gemaakt. Zoals diabolo's gemaakt van wegwerp flesjes; trommeltjes gemaakt van blikjes van diverse soorten en afmetingen; twee soorten pennenzakjes, een gemaakt van lege closet-rolletjes en een van lege flessen; legpuzzels gemaakt van karton en daarop geplakte plaatjes uit oude tijdschriften; een draadloze telefoon, gemaakt van wegwerpbekers en touw; twee soorten kegelspelen, de ene met cijfers en gemaakt van bier- of limonade blikjes en een grotere met de klinkers van het alfabet, gemaakt van wegwerp-flessen. Omdat het bijna Kerstmis was, hebben we ook kerstbomen gemaakt van dik papier en oude tijdschriften. Ook zijn er voor alle deelnemende kinderen naamkaartjes gemaakt, die ze op konden spelden.
Al deze activiteiten werden enthousiast ontvangen door de kleintjes, die heel goed mee konden en die meewerkten aan een goed verloop van het werk. Het ging zelfs zo goed dat niemand er erg in had, hoe snel de tijd voorbijging.
We hebben de les afgesloten met een gebed en daarna met een informeel gesprek met de kinderen. Daarbij hebben we hen uitgelegd dat de prestatie van de groep alleen niet voldoende is, maar dat het gaat om hun betrokkenheid en belangstelling om spulletjes voor de "speelotheek" te maken.
Het werk is niet helemaal zo verlopen als we hadden gewild. Dat komt omdat het door de moeizame tocht niet mogelijk was om de les ook te doen met de kinderen in het andere gebouwtje van de Escola Livre. Daarom hebben we aan Sérgio gevraagd of hij deze lessen ook door wil geven aan de andere leerkrachten van de school.
De uitvoering van het project was een heel dankbare opdracht, omdat we het gevoel hadden dat we deze kinderen een paar uitzonderlijke momenten in hun moeilijke leven hebben kunnen geven.
Ondanks de belangrijke steun van Sérgio en Mevr. Marinalva, hadden we toch meer bewoners van de gemeenschap verwacht. We misten vooral de aanwezigheid van de ouders die zich niet lieten zien om de werkstukken van hun kinderen te bewonderen.

De terugreis verliep normaal, ondanks de regen en de vermoeidheid.
Door deze ervaring zijn we erachter gekomen dat een zelfde manier van werken een totaal verschillend resultaat kan hebben als we die in een ander milieu en andere omstandigheden zouden hebben toegepast. We hebben namelijk bij eerdere gelegenheden ervaren dat dit soort activiteiten met onze eigen leerlingen, die in de stad wonen, veel moeilijker zijn uit te voeren. De kinderen uit de stad zijn heel onrustig. De kinderen uit de assentamento daarentegen waren heel geïnteresseerd en bleven steeds aandachtig. Ze waren heel zorgvuldig en wilden heel graag stap voor stap leren hoe ze het speelgoed moesten maken.
Elke ervaring is weer een nieuwe les voor ons. Bij onze workshop in de assentamento is ons opgevallen dat de groep een grote eenheid vormde en dat in de samenwerking juist allerlei kleine moeilijkheden overwonnen werden, en vooral dat de kinderen heel goed omgingen met het onverwachte, het niet geplande.

Naschrift Pequeno

In dit verslag staan een aantal opmerkingen, die om een nadere uitleg vragen.
Ten eerste kun je er zo goed als zeker van uitgaan dat de studentes Carolina, Deise, Neide en Sarita afkomstig zijn uit de middenklasse. In hun dagelijkse leven ontbreekt het hen hoogstwaarschijnlijk aan weinig. Bovendien is het belangrijk te begrijpen dat deze jonge meisjes in de stad leven, waar alle moderne communicatiemiddelen voor handen zijn. De assentamento, waar zij hun praktijkopdracht moeten uitvoeren ligt letterlijk 100 km van de stad waar zij leven en de omstandigheden zijn er zo primitief dat de kinderen er niet eens eigen speelgoed hebben. De ouders leiden zo'n moeilijk bestaan dat ze creativiteit beschouwen als een overbodige en onbereikbare luxe. Dat verklaart ook het feit dat weinig ouders komen kijken naar de prestaties van hun kinderen. Het project Escola Livre is eigenlijk ook bedoeld voor de ontwikkeling van de eigen "meerwaarde" en participatie van de volwassenen. De coördinatoren van het project zullen wat dat betreft nog heel wat doorzettingsvermogen en geduld moeten tonen. Daarnaast moeten we uitleggen dat het maken van speelgoed geen doel op zich is, maar een speelse manier om kinderen te bereiken en ze op een andere, gevoeliger, manier iets te leren vanuit hun eigen vermogens.
Ook het feit dat de stagiaires uit de stad een groot deel van hun verslag wijden aan de onbereikbaarheid van de school, zegt al veel over de figuurlijke afstand die bestaat tussen hun leven en de dagelijkse levensomstandigheden in de assentamento. Zij hebben eigenlijk, net als wij hier in Nederland, nog weinig besef van de strijd die de kleine boerengezinnen moeten voeren om te overleven. De manier waarop zij vertellen over de vervulling die het hen gaf om de kinderen uit de assentamento even een gevoel van eigenwaarde te kunnen geven, wekt het idee dat zij het gevoel hebben dat ze uit een ander land en een andere cultuur komen. Er is in hun verslag een bijna feodale afstand met hun landgenoten voelbaar. Gelukkig kwamen ze tenslotte tot het inzicht dat de kinderen op het platteland nog zo onbevangen zijn in tegenstelling met de nerveuze, verwende leerlingen in de stad. Wie weet komen ze door deze ervaring op het idee om zich wat meer open te stellen voor het leven op het platteland, met al zijn ontberingen, maar ook zijn vele rijkdommen.