APAEB, vereniging van kleine boeren

Lokatie: Valente - Het noorden van de deelstaat Bahia

Het gebied

De gemeente Valente ligt midden in het noorden van de deelstaat Bahia, de droogste streek van Brazilië. Dit semi-arido gebied wordt de Sertão genoemd. Het landschap is een uitgestrekte savanne van laag stekelig struikgewas, hier en daar onderbroken door wat boompjes. Lange periodes van droogte worden afgewisseld met af en toe wat regen. Er groeien daarom alleen maar planten en struiken, die lange periodes van droogte kunnen doorstaan. De ver van elkaar gelegen dorpen en gehuchten zijn zeer moeilijk bereikbaar. Er zijn veel zandwegen en de weinige asfaltwegen zijn in staat van ernstig verval.

De bevolking

De klimatologische omstandigheden van de Sertão hebben in de geschiedenis veel ellende voor de bevolking veroorzaakt, zoals misoogsten, honger, ziektes en ontvolking. De huidige bewoners, de Sertanejos genoemd, hebben een geheel eigen cultuur. Het zijn afstammelingen van arme Europese immigranten, bevrijde negerslaven en indianen. Deze bevolkingsgroepen hebben zich in de loop der tijd vermengd. Zij bezitten kleine stukjes grond en wat vee, waarmee ze overleven. Anderen werken op de uitgestrekte fazenda's van grootgrondbezitters. De weinige overgebleven indianenstammen verwerven soms nog wat inkomsten door ambachtelijke voorwerpen te maken en deze op kleine schaal te verkopen. Een andere vorm van inkomsten voor de inwoners van de Sertão is het verbouwen van marihuana. Dit leidt tot grote problemen vanwege de illegaliteit en het geweld tussen rivaliserende handelaren. Daarbij vallen regelmatig slachtoffers. Door de schrijnende armoede is er ook nog de misdaad van avonturiers die de eenzame wegen in dit gebied onveilig maken door het plegen van overvallen. Soms zijn deze kleine misdadigers in dienst van machtige grondeigenaren voor wie ze allerlei diensten verrichten, inclusief het intimideren van hun medemensen.

De trek naar de grote stad

Door het harde leven op het platteland trekken velen naar enkele middelgrote steden in het gebied zelf. Anderen gaan nog verder weg naar de snelgroeiende metropolen zoals Salvador, Rio de Janeiro of São Paulo. Omdat het leven in de sloppenwijken soms nog meer armoede, ziektes en geweld met zich meebrengt, keert een klein deel van hen teleurgesteld terug naar hun geboortegrond en probeert zijn oude beroep weer op te pakken.

APAEB biedt hoop

Gelukkig worden er allerlei initiatieven ontwikkeld om de plattelandsbewoners een menswaardiger leven te bieden. Samenwerking in coöperaties of verenigingen van boeren, gesteund door idealistische vakbondsmensen, progressieve geestelijken en landbouwdeskundigen, schept de mogelijkheid om ondanks alles een redelijk leven mogelijk te maken.
Een van die organisaties is APAEB. Het is een vereniging van kleine boeren, ontstaan in het stadje Valente in 1980. In dat jaar sloten 70 boerengezinnen zich aaneen met als eerste doel om zelf de verkoop van hun producten in handen te nemen. Het voordeel van de samenwerking was dat ze zo de tussenhandelaren konden omzeilen. Die kochten de producten voor schandalig lage prijzen in en maakten bij verkoop hoge winsten.
Er werd gezocht naar een mogelijkheid voor economische onafhankelijkheid. Het antwoord was sisal. De sisalplant verdraagt zowel hitte als extreme droogte en is dus uitstekend geschikt voor het semi-arido-klimaat. In de streek van Valente verbouwden boeren dit gewas al langer, maar het bracht hen erg weinig op. APAEB besloot hier iets aan te doen. In 1984 werd begonnen met het opzetten van een productielijn voor de veredeling van sisal (drogen, conserveren, produceren van draad en verven) en de verwerking tot producten met meerwaarde (het weven). In de eigen fabriek werd de vezel tenslotte verwerkt tot een verkoopbaar product, zoals vloerbedekking. Tegelijkertijd begeleidde APAEB kleine boeren bij de aanplant van meer sisal. Ook werden de leden van de coöperatie gestimuleerd om meer geiten en schapen te houden, omdat die dieren goed bestand zijn tegen het klimaat. De producten die dat opleverde, zoals vlees, melk en leer worden sinds kort op kleine schaal in eigen beheer bewerkt, opgeslagen en verkocht.

De vereniging breidde zich uit en er kwamen steeds meer leden uit omliggende gemeenten op dit experiment af. Er werden nu zelfs mogelijkheden opgezet om te sparen en bedragen te lenen. Dit resulteerde in 1993 in het opzetten van een krediet-coöperatie, COOPERE genaamd, waar zowel leden als niet-leden van de vereniging geld konden lenen, maar ook een bankrekening konden openen, sparen en advies krijgen over investeringen. Daarmee werden de kleine landeigenaren, maar ook de bewoners van Valente en omliggende gemeenten echt serieus genomen. De grote commerciële banken waren niet geïnteresseerd om aan arme mensen geld te lenen.
Qua omvang is APAEB een van de grootste werkgevers in Valente. Begin 2003 zijn er in totaal 823 mensen in dienst bij APAEB en meer dan 4500 mensen (vooral kleine boeren, werknemers en hun gezinnen) kregen een beter leven in allerlei opzichten. Hun inkomen groeide. Leden van APAEB krijgen korting op aankopen in het verkooppunt. Hun dochters en zonen krijgen de kans om te studeren aan de school van APAEB (Escola Família). En er is zelfs een vrijetijdscentrum waar de leden en hun gezinnen kunnen sporten en waar culturele activiteiten worden georganiseerd.

De relatie tussen Pequeno en APAEB

Ondanks veel tegenslagen en tegenwerking breidde de sisalfabriek zich verder uit en werden er tapijten geëxporteerd, o.a. naar Nederland. Daardoor konden ook meer boeren lid worden en hun sisal tegen een goede prijs via hun eigen fabriek verkopen. Om een stabiele aanvoer naar het buitenland mogelijk te maken en te zorgen dat de kleine producenten en de werknemers van de fabriek op tijd betaald werden, was echter meer krediet nodig.

In 2001 reisde Pequeno naar Valente en bezocht daar a.o. het hoofdkantoor, diverse boerenbedrijfjes, het verkooppunt, de sisalfabriek en het geitenmelk-fabriekje. Wij waren verrast door de goede organisatiestructuur en het bewustzijn op het gebied van milieumaatregelen. APAEB stimuleert zijn leden om diverse bomen te planten en afvalstoffen uit het productieproces worden zoveel mogelijk hergebruikt. Ook wordt er geïnvesteerd in zonnepanelen, zodat boeren over goedkope en milievriendelijke electriciteit kunnen beschikken.
Wij ervaarden dit project letterlijk als een oase in de woestijn. En we besloten in 2002 APAEB te steunen door in nauwe samenwerking met OIKOCREDIT deel te nemen aan een lening voor de coöperatie in zijn geheel. Door deze lening kreeg APAEB de beschikking over werkkapitaal. Daarmee kon ze de kleine sisalproducenten meer zekerheid bieden wat betreft de betaling voor hun oogst en de werknemers van de fabriek voor hun salaris. Er kon ook extra geld geïnvesteerd worden in de verkoop en export van eindproducten. Dit laatste is van vitaal belang voor het overleven van APAEB en al degenen die direct of indirect meeprofiteren van hun projecten.

Bij het tweede bezoek van Pequeno in 2003 bleken de activiteiten van APAEB nog verder uitgebreid. Er werd een gemeenschapscentrum gebouwd, er was een internetcafé opgezet, APAEB had een eigen zender met nieuws en muziek. En de kredietcoöperatie COOPERE was nu gevestigd in een heel nieuw gebouw. Verder werd er een kleine post gebouwd voor de verwerking, opslag en verkoop van bijenhoning die door boeren uit de omgeving wordt geproduceerd. De leerlooierij was uitgebreid met een fabriekje waar schoenen, tassen en andere voorwerpen werden gemaakt. Ook was er intussen een coöperatie opgezet voor de vervaardiging en verkoop van artisanaat. Dit alles ondanks de economische crisis, waardoor de productie van de sisalfabriek sinds eind 2002 enigszins was ingekrompen.

Evaluatie

Het duurde 20 jaar voordat APAEB kon uitgroeien tot wat het nu is: een voorbeeldproject voor heel wat andere achtergebleven regio's in Brazilië en zelfs in andere ontwikkelingslanden.
APAEB hecht veel waarde aan spreiding en diversificatie van de productie. Dat kan het risico van te grote afhankelijkheid van één product zeker verkleinen. Ook wordt er veel aandacht besteed aan milieubewustzijn, alfabetisering, burgerschapscursussen en landbouwkundige adviezen. Door middel van het project "Valente TV" wordt informatie over de werking van APAEB regelmatig op een ambulant scherm op pleinen in allerlei dorpen in de regio verspreid. En sinds 1990 geeft APAEB de "Folha do Sisal" (De Sisalkrant) uit, een tweemaandelijks blad met de meest uiteenlopende actuele onderwerpen.
Wat de toekomst zal brengen is altijd onzeker in de huidige globaliserende wereld en vooral voor degenen die daarvan via export afhankelijk zijn. Maar in ieder geval is APAEB een voorbeeld van duurzaamheid en verdient dit project zeker aandacht en steun.