De weg van een gift

.....problemen met bestedingen onder de mat

Dit verslag beschrijft de ervaringen van Pequeno met de medefinanciering van een opvanghuis voor jongens in de Braziliaanse deelstaat Rio de Janeiro. In onze ogen zijn die ervaringen exemplarisch voor de manier waarop Nederlandse fondsenwervende organisaties omgaan met ongewenste ontwikkelingen bij projecten die ze financieren. Door deze ervaringen te publiceren, willen we collega-organisaties stimuleren tot echte openheid over de besteding van giften, hoe pijnlijk de waarheid soms ook is en een discussie losmaken bij een breder publiek.

Geldgevers aan goede doelen en fondsenwervende organisaties houden elkaar in een houdgreep. Veel gevers hebben irreële verwachtingen over de besteding van hun giften: er mag geen geld ‘aan de strijkstok blijven hangen’, iedere euro moet zo volledig mogelijk direct ten goede komen aan het goede doel en het percentage aan overheadkosten moet zo laag mogelijk zijn. Fondsenwervende organisaties voeden deze verwachtingen door zich te presenteren als instellingen die aan deze criteria voldoen. Noodgedwongen leidt dit tot selectieve berichtgeving over de besteding van giften: problemen bij gefinancierde projecten worden gemaskeerd of eenvoudigweg niet vermeld.

Pequeno is ervan overtuigd dat deze houding vroeg of laat als een boemerang zal werken. Ze vindt het van belang dat het publiek een reëel beeld krijgt van de weg die een gift aflegt. We hopen dat een discussie hierover leidt tot reflectie op de vraag waarom we geven. Geven we om het goede gevoel of om de leefomstandigheden van mensen elders op de wereld te verbeteren? Een eerlijke discussie hierover is alleen mogelijk op basis van feiten, positieve én negatieve.

Pequeno heeft de ervaringen met het Braziliaanse opvanghuis minutieus beschreven. Klik hier voor dit verslag.

Chronologie

Pequeno is sinds 1998, samen met drie andere Nederlandse fondsenwervende organisaties (stichting Sint Martinus, stichting Holanda/Brasil en stichting Wilde Ganzen) betrokken bij het opvanghuis Sítio de Arcozelo voor circa 30 jongens onder de 18 jaar in het plaatsje Paty do Alferes, ongeveer 80 kilometer ten noorden van Rio de Janeiro. De Nederlandse organisaties hebben geld beschikbaar gesteld voor de aankoop en verbouwing van het opvanghuis.

De lokale (Braziliaanse) partner Associação de Assistência à Criança São Vicente de Paulo (ASVP) is, voornamelijk middels haar vertegenwoordiger Roberto dos Santos, een goede bekende van Pequeno. Ook Sint Martinus kent de organisatie.

Het project loopt vanaf het begin niet volgens de afspraken. Er is een opeenstapeling van wrijvingen die de voortgang van het project permanent in gevaar brengen.
- AVSP vraagt diverse keren om een substantiële verhoging van de donaties zonder daar een bevredigende verklaring voor te geven.
- AVSP stelt de Nederlandse organisaties diverse keren voor voldongen feiten en informeert hen niet juist, onvolledig of te laat. Dit speelt met name bij de bouw van een bijgebouw, dat uiteindelijk een compleet nieuw huis blijkt te zijn, met de bedoeling daar het hoofdgebouw van te maken.
- De architect/aannemer wordt al in het aanvangsstadium van de bouw volledig betaald, voor een bedrag van bijna de gehele gezamenlijke donatie van de Nederlandse partners. Er is door hem of anderen een deel gebouwd, maar lang voordat het gebouw af is, stopt hij en ‘verdwijnt met de noorderzon’.
- ASVP heeft van andere donororganisaties –zonder medeweten van de Nederlandse organisaties - geld gekregen om het financiële gat te dichten. Het gaat om een bedrag dat de volledige donatie van de vier Nederlandse partners benadert (88%).
- De noodzakelijke verbouwing van het oude hoofdgebouw, waar het uiteindelijk om begonnen was, verdween naar de achtergrond. In dit gebouw zijn twee slaapruimten ingericht maar ontbreken met name goede sanitaire voorzieningen.

Over deze feiten, die stukje bij beetje aan licht kwamen en ter plekke zijn geverifieerd, schrijft Pequeno juli 2002 een verslag, dat door Holanda/Brasil en Sint Martinus wordt onderschreven. Een essentieel verschil van mening ontstaat over de vraag hoe het verslag aan de Wilde Ganzen gepresenteerd moet worden.

• Sint Martinus is bezorgd dat Wilde Ganzen haar deel van de donatie zal terugvorderen bij de overige partners. Sint Martinus is voor openheid, maar wil deze onzekerheid eerst uitzoeken. Enkele maanden later beschouwt Sint Martinus het project als gesloten.

• Ook Holanda/Brasil vindt dat er open gecommuniceerd moet worden met de Wilde Ganzen maar stelt voor een begeleidende brief bij het verslag te doen om de vervelende feiten in een mooier daglicht te stellen. Holanda/Brasil dringt er op aan het project af te sluiten.

• Pequeno vindt dat er geen positieve draai aan het verslag gegeven moet worden en dat er geen enkel bewijs is dat het bedrag aan de bouw is besteed. Pequeno wil open kaart spelen naar de Wilde Ganzen en voelt er niets voor het project af te sluiten maar wil integendeel een vinger aan de pols houden. Pequeno wil daarmee onder meer voorkomen dat de Braziliaanse partner zijn verantwoordelijkheid kan ontlopen door de ‘scoringsdrift’ van de Nederlandse donors.

• Wilde Ganzen komt de stand van zaken toevallig ter ore. Als ze het onveranderde verslag alsnog krijgt, concludeert ze dat de vier partners op zijn slechtst voor de gek zijn gehouden en op zijn best dat er door de Brazilianen buitengewoon amateuristisch is gewerkt. Wilde Ganzen besluit het dossier te sluiten en AVSP op de interne zwarte lijst te zetten.

In juni 2003 brengt Pequeno een onaangekondigd bezoek aan het opvanghuis. De nieuwe aanbouw is niet voltooid en sanitaire voorzieningen in dit gebouw ontbreken, tegen de afspraken in. Het hoofdgebouw is verwaarloosd en de sanitaire voorziening, waar alle jongens gebruik van moeten maken, is volstrekt onvoldoende.

Naar aanleiding van dit verslag brengen twee mensen op verzoek van Sint Martinus een aangekondigd bezoek aan het project. Hun verslag staat in bijna alle opzichten haaks op de bevindingen van Pequeno.

Holanda/Brasil laat weten zich goed te kunnen vinden in dit Martinusverslag en sluit definitief het dossier. Voor Wilde Ganzen is de radicaal andere inhoud van het verslag geen aanleiding het dossier te heropenen.

Opvallend is dat Sint Martinus, Holanda/Brasil en Wilde Ganzen in nieuwsbrieven, website of anderszins nooit hebben laten weten dat er problemen zijn met het opvanghuis.

Geleerde lessen

Pequeno heeft uit deze ervaringen lessen geleerd en hoopt dat collega-donors ze eveneens ter harte nemen. Daarom zal deze beschrijving van het verloop van het project en van de diverse processen van communicatie op de website van Pequeno worden geplaatst en zonodig via andere kanalen worden overgedragen.

Uitwisseling/communicatie
1. Verbeteren van de uitwisseling tussen de donor(s) en de aanvragende partij.
2. Stimuleren van de eigen verantwoordelijkheid van de aanvrager door het inzicht aan te moedigen dat open en volledige communicatie, ook over dilemma’s en problemen bij het realiseren van de doelstelling, juist leidt tot meer vertrouwen bij de gevers.
3. Uitwisselen van informatie tussen collega-donors in geval van calamiteiten, met als gezamenlijk belang het realiseren van het einddoel.
4. Voorkomen van kartelvorming van donors tegen (kritische) collega-donor(s).
5. Voorkomen dat het belang van de status van de gevende en de ontvangende organisatie een verstorende rol speelt in de communicatie.

Besteding/verslaglegging
1. Het geld dat wordt geworven voor een specifiek project dient in principe ook aan dat project te worden uitgegeven.
2. Bij wijziging in de besteding dient hiervoor aan de donor(s) goedkeuring te worden gevraagd.
3. Over tegenvallers behoort in redelijkheid te worden gecommuniceerd, waardoor gezamenlijk naar een oplossing kan worden gezocht i.p.v. dat de donor dit afstraft met intrekking van fondsen of dat de ontvanger eenvoudigweg niet meer van zich laat horen en nieuwe, onwetende, donors zoekt (en zo het werkelijke probleem verplaatst).
4. Het bereiken van een reëlere projectevaluatie door meer contacten met de doelgroep van het project zelf, zonder interventie van de projectleiding. Onaangekondigde projectbezoeken, niet-conventionele vraagstelling e.d. kunnen middelen zijn om tot een objectief oordeel te komen.
5. Verbetering van de inhoudelijke kwaliteit van de verslaggeving door de ontvangende partij, waarbij elke substantiële verandering zichtbaar en aannemelijk wordt gemaakt.
6. Zonodig in de projectaanvraag extra kosten begroten die nodig zijn om betere verslaglegging ter plaatse te kunnen realiseren.

Controle/onderzoek
1. Het creëren van een onafhankelijk controlesysteem om transparantie te bereiken die veel dieper gaat dan alleen wervings- of overheadkosten. Keurmerken zoals het CBF voorzien hierin (nog) geenszins, hoewel die indruk wel gewekt wordt en hoewel mede op basis daarvan werving wordt verricht.
2. Het stimuleren van onderzoek, anders dan via het invullen van schema's, formulieren of via accountantscontroles.
3. Regelgeving verbeteren door meer van de praktijk uit te gaan.

Vernieuwing/duurzaamheid
1. Onafhankelijkheid van eenrichtingsverkeer in giften bereiken door het vergroten van de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid bij de aanvrager.
2. Nieuwe vormen van filantropie en/of investering in duurzame ontwikkelingshulp introduceren of versterken.